Laxmi
शिक्षण विधि, पाठ्यक्रम र मनोविज्ञान सम्बन्धी प्रश्नोत्तर
भाग १: शिक्षण विधि (Teaching Methods)
- प्रश्न: शिक्षण विधि भन्नाले के बुझिन्छ?
उत्तर: शिक्षण विधि भन्नाले शिक्षकले विद्यार्थीलाई सिकाउन अपनाउने योजनाबद्ध र व्यवस्थित तरिकालाई जनाउँछ। - प्रश्न: शिक्षण विधिको मुख्य उद्देश्य के हो?
उत्तर: सिकाइलाई प्रभावकारी, सक्रिय र दीर्घकालीन बनाउन। - प्रश्न: शिक्षण विधिका प्रमुख दुई प्रकार के हुन्?
उत्तर:
o परम्परागत विधि (Lecture, Grammar Translation आदि)
o आधुनिक विधि (Activity-Based, Discussion, Project आदि)। - प्रश्न: व्याख्यान (Lecture) विधि कुन सिद्धान्तमा आधारित छ?
उत्तर: शिक्षक केन्द्रित (Teacher-Centered) विधि। - प्रश्न: व्याख्यान विधिको एक मुख्य लाभ के हो?
उत्तर: धेरै विद्यार्थीलाई एकै पटक जानकारी दिन सकिन्छ। - प्रश्न: व्याख्यान विधिको एक कमजोरी के हो?
उत्तर: विद्यार्थी निष्क्रिय हुन्छन्, सक्रिय सहभागिता हुँदैन। - प्रश्न: प्रोजेक्ट विधि को द्वारा प्रस्ताव गरिएको हो?
उत्तर: विलियम किलपाट्रिक (William Kilpatrick)। - प्रश्न: प्रोजेक्ट विधिको मूल विचार के हो?
उत्तर: “Learning by doing” (गरेर सिक्ने)। - प्रश्न: समस्या समाधान विधि (Problem Solving Method) कुन शैक्षिक मनोवैज्ञानिकसँग सम्बन्धित छ?
उत्तर: जॉन ड्युई (John Dewey)। - प्रश्न: “ह्वाट आइ हियर, आइ फर्गेट। ह्वाट आइ सी, आइ रिमेम्बर। ह्वाट आइ डु, आइ अन्डरस्ट्यान्ड।” यो भनाइ कुन विधिसँग सम्बन्धित छ?
उत्तर: गतिविधि-आधारित शिक्षण विधि (Activity Based Learning)। - प्रश्न: Demonstration विधिमा के गरिन्छ?
उत्तर: शिक्षकले कुनै प्रक्रिया वा वस्तु प्रदर्शन गरेर सिकाउँछ। - प्रश्न: खेल आधारित शिक्षण विधिको मुख्य उद्देश्य के हो?
उत्तर: रमाइलो वातावरणमा सिकाइ प्रभावकारी बनाउने। - प्रश्न: सहकारी शिक्षण (Cooperative Learning) मा विद्यार्थीलाई कसरी विभाजन गरिन्छ?
उत्तर: साना समूहमा विभाजन गरी एकअर्काबाट सिक्ने। - प्रश्न: परम्परागत विधि भन्दा आधुनिक विधिको विशेषता के हो?
उत्तर: विद्यार्थी केन्द्रित, अनुभवात्मक र सक्रिय सिकाइमा जोड। - प्रश्न: ICT आधारित शिक्षण विधि प्रयोग गर्नका प्रमुख साधनहरू के हुन्?
उत्तर: कम्प्युटर, प्रोजेक्टर, इन्टरनेट, ई-लर्निङ प्लेटफर्म। - प्रश्न: पाठ्यक्रम अनुसार विधि चयन गर्दा कुन कुरा विचार गर्नुपर्छ?
उत्तर:
o पाठ्यक्रमको उद्देश्य
o विद्यार्थीको स्तर
o उपलब्ध साधन र स्रोत। - प्रश्न: Discovery विधि कुन मनोवैज्ञानिकसँग सम्बन्धित छ?
उत्तर: ब्रुनर (Jerome Bruner)। - प्रश्न: Brainstorming विधि कहाँ प्रयोग गरिन्छ?
उत्तर: विचार संकलन र समस्या समाधानका लागि। - प्रश्न: कुन विधिमा शिक्षक मार्गदर्शक मात्र हुन्छ र विद्यार्थी सक्रिय हुन्छन्?
उत्तर: विद्यार्थी केन्द्रित शिक्षण विधि (Learner Centered Method)। - प्रश्न: “Activity Based Method” को उदाहरण लेख्नुहोस्।
उत्तर: प्रोजेक्ट विधि, खेल विधि, प्रयोगशाला विधि।
भाग २: पाठ्यक्रम (Curriculum)
- प्रश्न: पाठ्यक्रम भन्नाले के बुझिन्छ?
उत्तर: विद्यार्थीलाई सिकाउन र सिकाउनुपर्ने ज्ञान, सीप, मूल्य, र गतिविधिहरूको योजनाबद्ध संरचना। - प्रश्न: पाठ्यक्रमका प्रमुख चार घटक के हुन्?
उत्तर:
o उद्देश्य (Objectives)
o सामग्री (Content)
o विधि र कार्यान्वयन (Methods & Implementation)
o मूल्याङ्कन (Evaluation)। - प्रश्न: Curriculum Development को पहिलो चरण के हो?
उत्तर: आवश्यकता विश्लेषण (Needs Assessment)। - प्रश्न: पाठ्यक्रमका प्रकारहरू लेख्नुहोस्।
उत्तर:
o परम्परागत पाठ्यक्रम (Traditional)
o गतिविधि आधारित पाठ्यक्रम
o विद्यार्थी केन्द्रित पाठ्यक्रम
o लचिलो (Flexible) पाठ्यक्रम। - प्रश्न: नेपालको विद्यालय शिक्षा पाठ्यक्रम विकास गर्ने निकाय कुन हो?
उत्तर: शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालय अन्तर्गत पाठ्यक्रम विकास केन्द्र (CDC)। - प्रश्न: Bloom’s Taxonomy अन्तर्गतको तीन प्रमुख क्षेत्र के हुन्?
उत्तर:
o Cognitive (ज्ञान)
o Affective (मूल्य/भाव)
o Psychomotor (सीप)। - प्रश्न: Bloom’s Cognitive Domain का स्तरहरू लेख्नुहोस्।
उत्तर: - Knowledge
- Comprehension
- Application
- Analysis
- Synthesis
- Evaluation।
- प्रश्न: पाठ्यक्रमका दुई आधारभूत तत्व के हुन्?
उत्तर: उद्देश्य र अनुभव। - प्रश्न: पाठ्यक्रम र पाठ्यपुस्तकबीचको मुख्य फरक के हो?
उत्तर:
o पाठ्यक्रम: सिकाइका उद्देश्य, सामग्री र प्रक्रिया।
o पाठ्यपुस्तक: पाठ्यक्रममा आधारित ज्ञान दिने सामग्री। - प्रश्न: Competency Based Curriculum (CBC) भनेको के हो?
उत्तर: विद्यार्थीको सीप र दक्षता विकासमा केन्द्रित पाठ्यक्रम। - प्रश्न: “Learning by Doing” सिद्धान्त कुन पाठ्यक्रम अवधारणासँग सम्बन्धित छ?
उत्तर: गतिविधि आधारित पाठ्यक्रम। - प्रश्न: Core Curriculum भनेको के हो?
उत्तर: सबै विद्यार्थीका लागि समान रूपमा अनिवार्य विषय/सामग्री। - प्रश्न: Hidden Curriculum भन्नाले के बुझिन्छ?
उत्तर: औपचारिक रूपमा नलिखिएको तर विद्यालयमा सिकाइ हुने मूल्य र व्यवहार। - प्रश्न: Curriculum Evaluation को उद्देश्य के हो?
उत्तर: पाठ्यक्रम प्रभावकारी छ कि छैन भन्ने मूल्याङ्कन गर्नु। - प्रश्न: Formative Evaluation कहिले गरिन्छ?
उत्तर: सिकाइ प्रक्रियाको बीचमा। - प्रश्न: Summative Evaluation कहिले गरिन्छ?
उत्तर: सिकाइ अवधि सकिएपछि अन्तिम मूल्याङ्कन। - प्रश्न: Curriculum Implementation मा मुख्य चुनौती के हो?
उत्तर: स्रोत र साधनको अभाव, शिक्षक तालिमको कमी। - प्रश्न: Integrated Curriculum भनेको के हो?
उत्तर: विभिन्न विषयलाई एकैसाथ समन्वय गरी पढाइने पाठ्यक्रम। - प्रश्न: Child-Centered Curriculum को मुख्य विशेषता के हो?
उत्तर: विद्यार्थीको आवश्यकता, रुचि र क्षमता अनुसार सिकाइ। - प्रश्न: Spiral Curriculum को विशेषता के हो?
उत्तर: सामग्रीलाई क्रमिक रूपमा गहिरो गर्दै प्रस्तुत गरिन्छ। - प्रश्न: राष्ट्रीय पाठ्यक्रम प्रारूप विकास गर्न प्रयोग गरिने मुख्य प्रक्रिया के हो?
उत्तर: Bottom-Up Approach र Top-Down Approach। - प्रश्न: Bloom’s Taxonomy कहिले प्रस्तुत गरिएको हो?
उत्तर: सन् १९५६ मा। - प्रश्न: Learning Outcome भन्नाले के बुझिन्छ?
उत्तर: सिकाइ पछि विद्यार्थीले प्रदर्शन गर्ने देखिने व्यवहार वा सीप। - प्रश्न: पाठ्यक्रम निर्माणमा Stakeholder को भूमिका के हो?
उत्तर: विद्यार्थी, शिक्षक, अभिभावक, समाज र सरकार सबैको सक्रिय सहभागिता। - प्रश्न: पाठ्यक्रमका पाँच प्रमुख तत्व लेख्नुहोस्।
उत्तर: - उद्देश्य
- सामग्री
- सिकाइ अनुभव
- संगठन
- मूल्याङ्कन।
- प्रश्न: Continuous Assessment System (CAS) को उद्देश्य के हो?
उत्तर: विद्यार्थीको निरन्तर प्रगति मूल्याङ्कन। - प्रश्न: नेपालको विद्यालय पाठ्यक्रम कक्षागत स्तर कति हुन्छ?
उत्तर: कक्षा १ देखि १२ सम्म। - प्रश्न: नेपालको विद्यालय शिक्षा पाठ्यक्रम अन्तिम पटक कहिले परिमार्जन गरिएको हो?
उत्तर: सन् २०७६ (सन् २०१९)। - प्रश्न: पाठ्यक्रम विकासमा शिक्षकको भूमिका के हो?
उत्तर: पाठ्यक्रम कार्यान्वयन र मूल्याङ्कनमा प्रत्यक्ष योगदान दिने। - प्रश्न: शिक्षा प्रणालीमा पाठ्यक्रमको महत्व किन हुन्छ?
उत्तर: यसले शिक्षाको दिशा, उद्देश्य र गुणस्तर निर्धारण गर्छ।
भाग ३ वालमनोविज्ञानका
क-: आधारभूत संकल्पना
- प्रश्न: वाल मनोविज्ञान भन्नाले के बुझिन्छ?
उत्तर: वालबालिकाको मानसिक विकास, व्यवहार, रुचि, क्षमता र समस्या सम्बन्धी अध्ययनलाई वाल मनोविज्ञान भनिन्छ। - प्रश्न: बालकको जन्मजात गुणहरूलाई के भनिन्छ?
उत्तर: वंशानुगत गुण (Heredity Traits)। - प्रश्न: वातावरणीय प्रभावलाई अंग्रेजीमा के भनिन्छ?
उत्तर: Environment। - प्रश्न: बाल विकासका प्रमुख दुई आधार के हुन्?
उत्तर:
o वंशानुगत (Heredity)
o वातावरण (Environment)। - प्रश्न: “बालबालिका शुद्ध कागजजस्तै हुन्” भन्ने विचार कसको हो?
उत्तर: जोन लॉक (John Locke) — Tabula Rasa सिद्धान्त। - प्रश्न: “बालबालिका प्रकृतिले नै राम्रो हुन्छन्” भन्ने विचार कसले दिएका हुन्?
उत्तर: जाँ-ज्याक रूसो (Jean Jacques Rousseau)। - प्रश्न: सबैभन्दा बढी सिकाइ कुन उमेरमा हुन्छ?
उत्तर: बाल्यकाल (०-१२ वर्ष)। - प्रश्न: वाल मनोविज्ञानका मुख्य उद्देश्यहरू मध्ये एउटा लेख्नुहोस्।
उत्तर: बालबालिकाको समग्र विकासलाई बुझेर प्रभावकारी शिक्षा दिनु। - प्रश्न: बालबालिकाको जन्मको समयदेखि २ वर्षसम्मको विकास चरणलाई के भनिन्छ?
उत्तर: शैशवावस्था (Infancy)। - प्रश्न: “बालबालिका सक्रिय र जिज्ञासु हुन्छन्” भन्ने विचार कुन शिक्षाशास्त्रीसँग सम्बन्धित छ?
उत्तर: पेस्टालोजी (Pestalozzi)। - प्रश्न: बाल विकासका प्रमुख चार पक्ष के-के हुन्?
उत्तर: शारीरिक, मानसिक, सामाजिक, र भावनात्मक विकास। - प्रश्न: मानसिक विकासका चरणहरूका अध्ययन गर्ने प्रमुख मनोवैज्ञानिक को हुन्?
उत्तर: पियाजे (Jean Piaget)। - प्रश्न: Piaget का विकासका चार चरण के हुन्?
उत्तर: - Sensory-Motor (०-२ वर्ष)
- Pre-Operational (२-७ वर्ष)
- Concrete Operational (७-११ वर्ष)
- Formal Operational (११ वर्षपछि)।
- प्रश्न: प्रारम्भिक बाल्यकाल (Early Childhood) कुन उमेर समूहलाई जनाउँछ?
उत्तर: २ देखि ६ वर्ष। - प्रश्न: “बालबालिका खेलकुदका माध्यमबाट सिक्छन्” भन्ने विचार कुन शिक्षाशास्त्रीसँग सम्बन्धित छ?
उत्तर: फ्रबेल (Friedrich Froebel)।
ख-: विकास र सिकाइ
- प्रश्न: बालबालिकामा सिकाइका मुख्य दुई आधार के हुन्?
उत्तर: अनुभव र अनुकुलन (Experience and Adaptation)। - प्रश्न: सिकाइ प्रक्रियाको पहिलो चरण के हो?
उत्तर: ग्रहण (Reception)। - प्रश्न: “Learning by Doing” को प्रवर्तक को हुन्?
उत्तर: जॉन ड्युई (John Dewey)। - प्रश्न: बालबालिकामा सीप विकासका लागि सबैभन्दा महत्वपूर्ण माध्यम के हो?
उत्तर: खेलकुद। - प्रश्न: “बालबालिका छोटो समयमा धेरै कुरा सिक्छन्” — यस अवस्थालाई के भनिन्छ?
उत्तर: Critical Period। - प्रश्न: बालबालिकाको बौद्धिक क्षमता मापन गर्न प्रयोग गरिने परीक्षणलाई के भनिन्छ?
उत्तर: IQ Test (Intelligence Quotient Test)। - प्रश्न: सामान्य IQ स्तर कति हुन्छ?
उत्तर: ९० देखि ११० बीच। - प्रश्न: बालबालिकाको भाषिक विकासका लागि शिक्षकले के गर्नुपर्छ?
उत्तर: उचित भाषिक वातावरण र संचार अभ्यास उपलब्ध गराउनु। - प्रश्न: बालबालिकामा सामाजिक विकासका लागि मुख्य कुरा के हो?
उत्तर: समूहमा खेल र सहकार्यात्मक गतिविधि। - प्रश्न: “बालबालिकाको सोच विकास क्रमशः साधारणदेखि जटिलतर्फ हुन्छ” भन्ने सिद्धान्त कसले दिएका हुन्?
उत्तर: पियाजे (Jean Piaget)। - प्रश्न: Vygotsky को “Zone of Proximal Development” अनुसार शिक्षकको भूमिका के हो?
उत्तर: विद्यार्थीलाई सहयोग र मार्गदर्शन दिने (Scaffolding)। - प्रश्न: “बालबालिका सिकाइमा सामाजिक अन्तरक्रियाबाट बढी विकास गर्छन्” भन्ने विचार कसले दिएका हुन्?
उत्तर: लेभ भिगोत्स्की (Lev Vygotsky)। - प्रश्न: बालबालिकामा खेलको महत्व के हो?
उत्तर: शारीरिक, मानसिक, सामाजिक र भावनात्मक विकासमा सहयोग पुर्याउने। - प्रश्न: बालबालिकाको जिज्ञासा (Curiosity) कसरी विकास हुन्छ?
उत्तर: अनुभव, समस्या समाधान र प्रश्न सोध्ने अवसरबाट। - प्रश्न: बालबालिकाको रचनात्मक सोच विकासका लागि शिक्षकले के गर्नुपर्छ?
उत्तर: स्वतन्त्र विचार, प्रयोगात्मक कार्य र सिर्जनात्मक गतिविधि प्रोत्साहन गर्नु।
ग-: भावनात्मक र सामाजिक पक्ष
- प्रश्न: बालबालिकामा भावनात्मक विकासको सुरुवात कुन उमेरदेखि हुन्छ?
उत्तर: जन्मसँगै। - प्रश्न: बालबालिकामा डरको भावना कहिले बढी हुन्छ?
उत्तर: प्रारम्भिक बाल्यकाल (२-६ वर्ष)। - प्रश्न: सामाजिक विकासमा विद्यालयको मुख्य भूमिका के हो?
उत्तर: सहकार्य, नियम पालन र समूहमा काम गर्न सिकाउने। - प्रश्न: बालबालिकामा आत्मविश्वास विकास गर्ने मुख्य तत्व के हो?
उत्तर: प्रोत्साहन र सकारात्मक प्रतिक्रिया। - प्रश्न: भावनात्मक परिपक्वता भन्नाले के बुझिन्छ?
उत्तर: आफ्ना भावनालाई नियन्त्रण र सन्तुलनमा राख्ने क्षमता। - प्रश्न: आक्रामक व्यवहार कम गर्न शिक्षकले के गर्नुपर्छ?
उत्तर: प्रेम, सहनशीलता र सकारात्मक गतिविधि प्रयोग गर्नु। - प्रश्न: बालबालिकामा समूह भावना (Team Spirit) विकास गर्ने माध्यम के हो?
उत्तर: खेलकुद र समूहगत गतिविधि। - प्रश्न: बालबालिकाको सामाजिकरण (Socialization) कहाँबाट सुरु हुन्छ?
उत्तर: परिवारबाट। - प्रश्न: भावनात्मक असन्तुलनका कारण के हुन्?
उत्तर: तनाव, डर, अभाव, असुरक्षा र गलत व्यवहार। - प्रश्न: बालबालिकाको सामाजिक सीप विकासका लागि कुन गतिविधि उपयोगी हुन्छ?
उत्तर: नाटक, नृत्य, वादविवाद, सहकार्यात्मक खेल।
घ-: विशेष बालबालिका र परामर्श
- प्रश्न: विशेष आवश्यकता भएका बालबालिका (Special Needs Children) को उदाहरण लेख्नुहोस्।
उत्तर: शारीरिक अपाङ्गता, श्रवण अपाङ्गता, दृष्टि अपाङ्गता, मानसिक चुनौती। - प्रश्न: Inclusive Education को मुख्य उद्देश्य के हो?
उत्तर: सबै बालबालिकालाई समान र समावेशी शिक्षा उपलब्ध गराउनु। - प्रश्न: बालबालिकामा सिकाइ समस्या हुने प्रमुख कारण के हुन्?
उत्तर: स्वास्थ्य समस्या, पारिवारिक तनाव, कमजोर वातावरण, शिक्षकको लापरबाही। - प्रश्न: Slow Learner भन्नाले के बुझिन्छ?
उत्तर: सामान्य भन्दा ढिलो सिक्ने बालबालिका। - प्रश्न: Gifted Child भन्नाले के बुझिन्छ?
उत्तर: असाधारण क्षमता भएका बालबालिका। - प्रश्न: Hyperactive बच्चामा देखिने विशेषता के हो?
उत्तर: अस्वाभाविक रूपमा सक्रिय र ध्यान केन्द्रित गर्न नसक्ने। - प्रश्न: बालबालिकामा परामर्श (Counseling) को मुख्य उद्देश्य के हो?
उत्तर: समस्या समाधान र सकारात्मक व्यवहार विकास। - प्रश्न: IQ ७० भन्दा कम भएका बालबालिकालाई के भनिन्छ?
उत्तर: Mentally Retarded (बौद्धिक रूपमा कमजोर)। - प्रश्न: बालबालिकाको अनुशासन विकास गर्ने प्रमुख उपाय के हो?
उत्तर: प्रेम, प्रोत्साहन, स्पष्ट नियम र निरन्तर मार्गदर्शन। - प्रश्न: वाल मनोविज्ञानको शिक्षा क्षेत्रमा महत्व के हो?
उत्तर: बालबालिकाको मानसिक विकास बुझेर प्रभावकारी शिक्षण गर्ने, व्यक्तिगत भिन्नतालाई सम्बोधन गर्ने र समग्र व्यक्तित्व विकास सुनिश्चित गर्ने ।
